Anh chị em Lam Viên thân mến,

Hồi tháng 6 năm 1935 sư bà Thích nữ Huệ Tâm có buổi giảng pháp tại chùa Đồng Quan tỉnh Hà Đông, đây cũng là trụ sở chi hội Hà Đông của hội An Nam Phật Học mà hội trưởng là bác Tâm Minh Lê Đình Thám.

Theo như báo chí hồi đó, buổi giảng thu hút được đông đảo đồng bào Phật tử, trong đó có thành phần thanh niên trí thức (tờ báo Đông Pháp số 2966 ngày 17,18 tháng 6 năm 1935 đã đăng tải bài này với phụ chú: “chúng tôi rất khâm phục biện tài của bà Huệ Tâm nên xin đăng tải nguyên văn để cống hiến độc giả”. Cũng nên nói thêm: đây không phải là tờ báo của Phật giáo, đây chỉ là cảm xúc bàng quan của nhóm trí thức có tinh thần dân tộc).

Trong bài thuyết Pháp này, sau phần mở đầu, sư bà đi vào phần duyên khởi:

“…Thưa liệt vị, tôi nương thân trong chốn Tăng già, thường nghĩ đến nền Phật pháp thì chỉ thấy bơ phờ tiều tụy. Trong Tăng chúng, tuy những người có tư tưởng hoằng dương chánh Pháp cũng không phải là ít, nhưng phần nhiều vì hoàn cảnh bó buộc nên đành phải thúc thủ, vô phương. Ngoài việc ở chùa, ăn chay, niệm Phật, chỉ còn lo việc đúc chuông, làm chùa, xây tháp, cúng đám, ấy là hết bổn phận, chứ không có thi thố được việc gì nữa.

Than ôi! Nếu cứ bo bo giữ mãi Phật pháp một cách nhỏ hẹp như thế thì thật là oan uổng thay cho nền đạo lý uyên thâm, huyền diệu và cũng phủ phàng thay cho lòng Từ bi cứu độ của Đức Thế Tôn và cả chủ nghĩa “Tự giác, giác tha” của nhà Phật.

Xin các ông, các bà thứ lỗi, tôi cảm thấy phần nhiều các ông, các bà đi lễ Phật thì chỉ tin Phật bằng hình thức chứ không tin Phật bằng tinh thần, chỉ biết vào chùa dâng hương, thế là người có lòng có đạo chớ không hề suy nghĩ tới tinh thần Đạo phật ra sao? Và chùa chiền có ích lợi những gì? Ấy cũng bởi tập tục lâu đời và cũng vì cái hoàn cảnh khó khăn, không có thể mở mang ra được…”

Thưa Anh Chị Em,

Nhìn vào thực tế hiện nay với đôi mắt quán chiếu, có lẽ chúng ta cũng không khỏi đau lòng như sư bà Huệ Tâm hồi đó (nói vậy không có nghĩa là hiện nay không có những vị tu sĩ giám đương đầu với khó khăn, chướng ngại, thực hiện sứ mạng “chúng Trung Tôn”, nhưng quá ít!)

Cũng duyên may cho Phật Giáo Việt Nam. Lúc bấy giờ đã có Hội An Nam Phật Học ra đời (1932). Đây cũng là sự vui mừng của sư bà và là điều kì vọng của tất cả Phật tử có tâm huyết vào một ngày xán lạn của Phật Giáo.

“…Ngày nay các Ngài trong hội Phật Giáo đã tự xét biết rằng Phật pháp cốt để chỉ dẫn cho mọi người cùng được yên vui, sáng suốt, cho nên một mặt thì lo đào tạo nhân tài, một mặt thì lo tổ chức những cuộc diễn giảng, hầu hy vọng một ngày kia Phật pháp được phổ cập cả dân chúng. Gieo hạt phước thiện mưu cầu cho cả tăng tục, cùng nhau vượt qua biển khổ mà lên bờ chánh giác. Quý hóa thay tấm lòng nhiệt thành của quý vị, vun gốc Bồ đề, đến hôm nay đã được chút vẻ vang như thế này, thật là đáng mừng, đáng kính…”

Sau phần duyên khởi sư bà đi ngay vào vấn đề:

“…Hôm nay tôi xin diễn giảng vấn đề “chúng ta phải tín ngưỡng Phật pháp như thế nào?” Vấn đề này rất thiết thực với nhân tâm thế đạo. Bản ý là muốn các ông, các bà tin Phật giáo cho đúng chân lý, phân đường tà rõ nẻo chánh, hầu mong am hiểu được nền đạo lý rất uyên thâm, cao minh, chứ đừng tin nhảm theo tà và cũng đừng đứng phương diện bàng quan, chỉ trông ngóng hình thức bề ngoài đã vội phê bình Phật thế này Pháp thế nọ thì thật hại thay cho một tôn giáo rất có giá trị…”

Tiếp đến, trong hơn 2 tiếng đồng hồ sư bà dẫn chứng cụ thể tình trạng tín ngưỡng lờ mờ của Phật tử để rồi bị rơi vào mê tín và chỉ chú trọng hình thức bề ngoài. Còn hàng trí thức thì bôn ba tìm cái hạnh phúc giả tạo của thế nhân, không nhận ra được cái hạnh phúc chân thật, quằn quại trong khổ đau mà không tìm ra lối thoát, tâm bệnh tới dồn dập mà không tìm ra cách chữa trị. Sư bà trích dẫn một vài đoạn trong kinh Lăng Nghiêm để giới thiệu một số phương pháp trị liệu.

Chủ yếu sư bà nhắm vào đối tượng trí thức tân học. Lối trình bày rất lô gic để rồi kết luận, sư bà đã tin tưởng vào sự thức tỉnh của hàng thanh niên này:

“…Tôi xin thưa cùng các ngài tân học chưa từng biết đến Phật Giáo, thưa các ngài, khi chúng ta có cái óc khoa học nhưng xin đừng vội vội, vàng vàng đứng về phương diện bàng quan mà phê bình Phật thế nọ Pháp thế kia rồi cứ đành chịu ở trong cái biển khổ mênh mông, trần hoàn rộn rịp mà tê mê trong giấc mộng mơ màng, nhận lầm sự khổ làm vui, việc giả ra thật, vùi thân diệt trí trong cảnh thống khổ muôn trùng… thế mà còn hô hào mãi những lạc quan với tự do bình đẳng gì ở đâu đâu. Tự do bình đẳng nổi gì? Ba vạn sáu ngàn ngày vẫn quanh quẩn, vẫn bị chi phối bởi hoàn cảnh, muốn vui, phải khổ, muốn khỏe mạnh phải ốm đau, muốn trẻ mãi thì cái già, cái chết lật đật theo sau. Trầy trật theo thế thái nhân tình, đua bơi với hư danh giả lợi, nô lệ cho nhục dục si tình, ép mình theo hoàn cảnh xoay vần mà không biết. Chúng ta phải sống với tư tưởng lạc quan của đạo Phật, đừng vội in sâu mấy chữ “đời là khổ” vào đầu óc rồi sinh ra u sầu, ngán ngẫm sợ đời, bỏ chí bình sinh, chỉ biết sầu não đau lòng mà không biết tìm phương thoát khổ…?

Thưa Anh Chị Em,

Nhờ từ khi hội An Nam Phật Học ra đời, Phật Giáo Việt Nam được chấn hưng, thiền môn uy nghiêm thanh tịnh phát xuất nhiều Tăng sĩ lỗi lạc, đạo hạnh cao dày. Các chi hội, khuông hội là trung tâm giáo dục Phật pháp thường xuyên tại mỗi địa phương. Nhờ đó sự tín ngưỡng của Phật tử càng ngày càng trong sáng, Phật giáo càng ngày càng quảng xướng. Nhưng từ thập niên 60 trở về đây thì như thế nào? Ắt hẳn anh chị em đã rõ.

Vì lẽ đó, qua lá thư này chúng tôi muốn gợi lại mấy ý trong bài thuyết pháp của sư bà Huệ Tâm để chúng ta suy gẫm. Quán chiếu thật sâu về tình trạng Phật giáo lúc này, tinh thần tín ngưỡng quần chúng ra sao? Chúng ta có băn khoăn tự hỏi: “đời trước cũng thế ư?”

Hàng ngũ hậu duệ mà gần 80 năm trước đây (Gia Đình Phật Hóa Phổ) bác Tâm Minh đã đặt trọn kỳ vọng (1932-2010), chúng ta đã làm gì bao lớp thanh niên, đào tạo qua GĐPT đã như thế nào? Có nhận ra những tác phẩm của mình, chúng ta mới thấy được mình đã đạt được mục đích giáo dục của GĐPT chưa? Hãy bình tâm và thật lòng với chính mình. Những thập niên sau này tình trạng Phật giáo ra sao? Nguyên nhân nào đã dẫn đến tình trạng đó?

Thật ra cũng khó mà quán chiếu thật sâu để thấy rõ, phải không, thưa Anh Chị Em? Nhưng phải thấy cho được chúng ta mới nhìn rõ hướng đi hiện tại.

Trân trọng,
BBT