Các chuyên gia trong ngành đánh giá mất khả năng làm mát lõi phản ứng là sự cố thuộc dạng nguy hiểm nhất tại nhà máy điện hạt nhân.

Ngay lập tức, 3.000 người dân ở quanh nhà máy trong phạm vi 3km được lệnh sơ tán khẩn cấp nhưng sau đó vùng sơ tán phải mở rộng đến 10km khi các chuyên gia đo được mức độ phóng xạ cao gấp 8 lần bình thường ở bên ngoài lò phản ứng và gấp 1.000 lần so với thông thường bên trong phòng điều khiển của Tổ số 1.

Chính phủ Nhật Bản ngay lập tức ban bố tình trạng khẩn cấp ở tổ máy của Daiichi – nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của nước này.

Nhưng chỉ vài giờ sau đó, Công ty Điện lực Tokyo điều hành nhà máy điện thuộc khu liên hợp Daiichi bao gồm 6 lò phản ứng ở phía đông bắc Nhật Bản, tiếp tục tuyên bố mất khả năng làm mát một lò phản ứng khác ở Daiichi và 3 tổ máy khác ở khu liên hợp *****ushima Daini gần đó.

Tình hình buộc chính phủ mau chóng ban bố tình trạng khẩn cấp ở bốn tổ máy này và gần 14.000 người dân sống gần đó phải đi sơ tán.

Đường phố nứt toác sau động đất - Ảnh: AP

Cơ quan an toàn hạt nhân Nhật Bản cho hay tình hình ở Tổ số 1 của *****ushima Daiichi là tồi tệ nhất, khi áp lực trong lò phản ứng đã tăng gấp đôi bình thường.

Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cho hay các máy phát chạy dầu diesel lẽ ra có thể giúp hệ thống làm mát vận hành được đã bị sóng thần cuốn nước vào làm ướt sũng và hư hỏng.

Chuyên gia tại Daiichi phải mở van để xả hơi phóng xạ để giảm áp lực bên trong lò phản ứng, khiến mức độ phóng xạ cao hơn bình thường trong và ngoài phòng điều khiển, nhưng nếu không mở, họ sẽ đối mặt với khả năng nổ lò phản ứng gây tác hại rộng lớn hơn.

Các công nhân nhà máy cố gắng hạ nhiệt độ cho lõi phản ứng nhưng không thành công mau chóng như mong đợi. Họ chỉ có thể tạm thời hạ nhiệt bằng một hệ thống dự phòng nhưng nó không hoạt động tốt như hệ thống chính thức.

Ngay cả khi lò phản ứng đã được tự động đóng lại, các phụ phẩm phóng xạ sản sinh nhiệt có thể tạo ra khí hydro, làm tan chảy nhiên liệu phóng xạ hay thậm chí tràn ra khắp phòng chứa.

Mặc dù đã lên kế hoạch chủ ý xả phóng xạ, Chánh văn phòng Nội các Nhật Bản Yukio Edano cho hay nhà máy 40 năm hoạt động này không bị rò rỉ phóng xạ. "Với việc sơ tán dân khẩn cấp và gió hướng ra biển, chúng tôi có thể đảm bảo an toàn cho người dân", ông nói trên truyền hình sáng nay 12-3.

Tiến sĩ Irwin Redlener tại Đại học Columbia (Mỹ) nhận định mức độ phóng xạ bên ngoài nhà máy như thông báo trên chưa gây nguy hiểm ngay lập tức đến tính mạng con người nhưng nó sẽ làm tăng khả năng ung thư tuyến giáp trong thời gian sau đó.

Trong khi đó, độ phóng xạ bên trong nhà máy là ở mức cực cao, có thể gây tác động xấu đến sức khỏe của các nhân viên làm việc trong đó.

Khu liên hợp Daiichi nằm ở thành phố Onahama, cách đông bắc Tokyo 270km. Tổ máy số 1 có công suất 460 megawatt bắt đầu hoạt động năm 1971 và dùng công nghệ lò phản ứng nước sôi, vận hành turbine bằng nước phóng xạ, không giống các lò phản ứng áp lực mới hơn hiện nay.

Quan chức Ippo Maeyama của Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho biết đã có hàng chục đoàn binh chủng được huấn luyện để đối phó với thảm họa hóa học đã được cử đến nhà máy này làm nhiệm vụ.

Trong khi đó, các chuyên gia kỹ thuật nói rằng nhà máy sẽ mau chóng ổn định lại mọi vấn đề, thời gian tính bằng giờ chứ không phải bằng ngày.

Đường xá hư hỏng nặng, đất đứt gãy ở Yabuki, đông nam *****ushima – Ảnh: AFP

Arnold Gundersen, kỹ sư trong ngành điện hạt nhân, đưa ra biện pháp gợi ý các bơm áp lực cao có thể tạm thời làm mát lò phản ứng trong trường hợp này bằng ắc quy dự phòng. "Họ có thể mở – đóng van xả để điều phối áp lực. Ắc quy sẽ hỏng sau vài giờ nhưng thay thế được", ông nói.

Các chuyên gia cho biết nếu nhiệt độ tăng đến hơn 2.000 độ Fahrenheit (1.000 độ C), nó sẽ tạo ra phản ứng làm gãy kim loại zirconium bọc nhiên liệu hạt nhân uranium. Phản ứng này cũng sinh khí hydro có thể gây nổ khi nước lạnh dâng trở lại vào lò phản ứng. Đây là vấn đề của sự cố Three Mile Island năm 1979 ở bang Pennsylvania nước Mỹ.

TT – Trung tâm cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương (PTWC) Mỹ, đặt tại Hawaii, đã mở rộng cảnh báo sóng thần trên hầu hết khu vực Thái Bình Dương. Ngoại trừ Bắc Mỹ và châu Úc, các khu vực mà PTWC đưa ra cảnh báo trải dài từ Nga, Đài Loan, Philippines, Indonesia, Papua New Guinea, Hawaii đến tận bờ tây Nam và Trung Mỹ.

Tường sập đè nát ôtô ở thành phố Mito thuộc tỉnh Ibaraki – Ảnh: AFP

Tại khu vực châu Á, Philippines, Đài Loan và Indonesia cũng nhanh chóng hành động. Lực lượng bảo vệ bờ biển Đài Loan đã cho di tản khu vực bờ đông do sóng thần nhỏ ập vào khu vực phía bắc và phía đông hòn đảo. Chính quyền Philippines khuyến cáo người dân tránh xa bờ biển thuộc các khu vực phía đông. Hàng trăm người tại ba tỉnh miền bắc đã bắt đầu di tản mặc dù chưa có lệnh của chính phủ.

Sóng thần nhỏ đã đánh vào Hawaii và Indonesia nhưng không gây ra thiệt hại gì. Cảnh báo sóng thần cũng đã được đưa ra ở Polynesia và New Caledonia (Pháp).

Chính quyền Hawaii đã gấp rút di tản người dân thuộc các khu vực ven biển, bao gồm cả khu du lịch Honolulu. Các bãi biển trên đảo đã được di tản và các khách sạn cho chuyển khách đến vùng cao hơn. Chính phủ kêu gọi người dân di tản lên các vùng đất cao ít nhất 15m so với mực nước biển.

Liên Hiệp Quốc cho biết đã sẵn sàng gửi 30 đội cứu hộ và tìm kiếm đến hỗ trợ Nhật Bản trong các trường hợp cần thiết. “Chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ, như thường lệ, trong các trường hợp như vậy” – Elisabeth Byrs, người phát ngôn Phòng hợp tác hỗ trợ nhân đạo của Liên Hiệp Quốc, nói với Reuters.

Các đội phối hợp và đánh giá thảm họa của Liên Hiệp Quốc, bao gồm đội ngũ y tế  và chó nghiệp vụ, thường được triển khai trong các trường hợp khẩn cấp trên toàn cầu để tìm kiếm và cứu chữa những người sống sót. Hàng loạt quốc gia cũng đề nghị hỗ trợ Nhật.

Trong khi đó, các tổ chức quốc tế tỏ ra lo ngại trước ảnh hưởng của sóng thần đến các khu vực đang phát triển ở Thái Bình Dương.

“Lo ngại lớn nhất của chúng tôi là khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nơi các quốc gia đang phát triển dễ bị tổn hại bởi kiểu thiên tai diện rộng như thế này. Sóng thần là một mối đe dọa lớn” – Reuters dẫn lời Paul Conneally, người phát ngôn Hội Chữ thập đỏ, nói.

Ngoài ra, Hội Chữ thập đỏ cảnh báo nhiều hòn đảo trên Thái Bình Dương có thể bị sóng thần quét sạch do nằm thấp hơn các con sóng.

Người dân Nhật Bản chưa bao giờ trải qua thảm họa động đất mạnh và liên tiếp như thế này